لوگو
لوگوی نام سال
تاریخ : 08 آذر 1399

شناسنامه های مکانی را حفط کنیم.

یادداشت شورای شهر سردرود

هرگاه نام تبریز در ذهن ها نشسته و بر زبان ها جاری می شود، ناخودآگاه تصاویری از اماکن و ابنیه های تاریخی آن همچون تصاویر قدیمی آپارات در مقابل دیدگانمان نقش می بندد.
نام تبریز با رشادت های تاریخی و زیبایی های بصری یک شهر مدرن در ادوار مختلف تاریخی گره خورده است، شهری مدرن که دروازه بین دنیای شرق و غرب بود و چشم بینندگان شهیری همچون مارکوپلو را که در میان سفر و گذر از جاده ابریشم قدم بر این دروازه همیشه استوار نهاده بود؛ به خود خیره کرد.
کالبد و بافت تاریخی مرکزی تبریز از چهار راه منصور (شهید بهشتی کنونی) آغاز و در انتهای خیابان قونقا به پایان می رسد و در  میان خود مواریث ارزشمندی نظیر سایت باستانی عصرآهن واقع در شاهراه ابریشم، مسجد کبود، موزه آذربایجان، عمارت ساعت، خانه های متعدد تاریخی مانند حریری، ارک تبریز و چندین جداره تاریخی را جای داده است که سند و گواهی بر قدمت و اصالت این خاک هستند.
اگر نگاهی کوتاه بر فعالیت های توسعه و ساماندهی بافت تاریخی تبریز طی سال های اخیر داشته باشیم متاسفانه با واقعیتی دردناک با عنوان تغییر هویت و اصالت کالبدی بافت تاریخی تبریز مواجه خواهیم بود، یکی از مشکلات بافت تاریخی، ناپایداری کالبدی است کـه باعـث میشود مدیریت شهری برای رفع این مشکل دست به توسعه و تغییرات کالبدی بزند.
تغییرات کالبـدی در شـهر بایـد بـا حفظ هویت و اصالت بافت‌های شهری انجام شود و این مهم، در بافت‌های تاریخی و قدیمی شهر باید بیشـتر موردتوجـه قرار بگیرد.
درواقع خلق فضایی متناسب با تصویر ذهنی شهروندان ضمن حفظ بافت‌های تاریخی هماهنـگ بـا خـاطرات جمعی و هویت شهروندان باید هدف اصلی از تغییرات کالبدی باشد، درواقع، تغییرات کالبدی ضمن اینکه باعث تغییـر در ساختار شهرها میشود، بخشی از حافظه تاریخی شهروندان را نیز تغییر میدهد.
اهمیـت و ضـرورت حفظ بافت تاریخی به‌ عنوان بخش نمادین و هویتساز شهر و به جهت شناخت سیر تحول و تکامـل تـاریخ شـهر، حفـظ هویت و اصالت شهر، بیان سرگذشت و دوره‌های گذشته بر حیات شهری همواره باید مـدنظر قرار گیرد، اما متاسفانه در بافت تاریخی تبریز، خصوصا منطقه منصور (میدان شهید بهشتی) که در مسیر شاهراه ابریشم قرار دارد شاهد ناهمگنی آشکار بین اصالت منطقه و سازه های عمرانی جدید هستیم که شکاف عمیقی میان حافظه تاریخی، ادراک و فهم شهروندان و به تبع آن گردشگران از هویت تاریخی این منطقه ایجاد کرده است.
این منطقه که دارای سه ظرفیت بزرگ همچون قرارگیری در مسیر جاده ابریشم، سایت موزه عصر آهن و همچنین مسجد کبود است، متاسفانه به واسطه اجرای پروژه های نامتناسب با ضوابط و اصول بافت تاریخی و ساخت و سازهای غیر اصولی با نماهای ناهمگون با بافت تاریخی به بهانه توسعه شهری، هویت تاریخی خود را از دست داده است.
همانطور که پیشتر ذکر شد، ادراک و فهـم مکان هـای شـهری بـا جنبه‌های مستقیم بصری فرد در ارتباط است و با فرآیندهای ذاتی زندگی فرد و مداخالت او در عرصـه جامعـه‌اش پیونـد می‌خورد و این فرآیند ادراک بر احساسات مثبت یا منفی او اثر گذاشته و میتواند سلامت ذهنـی و جسـمی او را تحـت تأثیر قرار دهد، تا جایی که سلامت یک مکان شامل نتایج فیزیکی، روانی، اجتماعی، معنوی و زیبایی شناسی میتواند بـر حس مکانی که فرد از آن محیط دریافت میکند اثر بگذارد، از سویی سلامت روحی و روانی خـود فـرد نیـز میتوانـد بـر برداشت و ادراک فرد از محیط تأثیرگذار باشد.
ساختارهای ذهنی جامعه متأثر از مکان‌هایی است که هر روزه افـراد بـا آن در تعامل هستند و نوع نگرش به فضا نیز تحت تأثیر این ساختارهای ذهنی شکل خواهد گرفـت و درنهایـت سـاختارهای  فضایی در داخل شهرها پدید می‌آید. در این فرآیند، ظاهراً فرد ابتدا مکان را میبیند، اما ذهن ساعت‌ها و حتـی روزها به تفسیر و ارزشگذاری آن مکان با دلایل ذهنی و نامشهود حسی ای که دارد، میپردازد.
حال اگر این فرآیند را در خصوصا پروژه میدان شهیدبهشتی ارزیابی کنیم، هیچ نقطه مشترکی را بین هویت فرهنگی و تاریخی، کاربری تعریف شده محیط فعلی و همچنین سطح تعامل و اثر گذاری بر زندگی شهروندان نخواهیم یافت.
زندگی مدرن امروزی بخش عمده جامعه را به پذیرش الگوهای مدرن و اغلب دور از فرهنگ اصلی جامعه سوق داده است، بطوریکه امروز شاهد نماهای رومی و کامپوزیتی گسترده در سطح شهر تبریز هستیم که نمونه عینی آن در میدان شهیدبهشتی تبریز آشکار است و متاسفانه علاوه بر ایجاد ناهمگونی بصری، اثرات روانی جبران ناپذیری بر ادراک مکانی شهروندان و گردشگران از محیطی تاریخی دارد.
تعریف کاربری فرهنگی و اجرای نماهای مرتبط با اقلیم آذربایجان و هویت تاریخی میدان شهیدبهشتی تبریز که در شاهراه ابریشم قرار گرفته، مقدماتی ترین برنامه ای بود که انتظار می رفت از سوی مدیریت شهری تبریز انجام شود تا شاهد احیا یکی از مهم ترین مناطق تاریخی تبریز که بستر آغاز حوادثی اثر گذار مانند مبارزات مشروطه خواهان همچون باقرخان سالار ملی بوده، باشیم.
با توجه به اینکه در میدان شهید بهشتی تبریز مسجد تاریخی کریمخان نیز واقع شده و پیرامون این بنای تاریخی را مراکز تجاری بلااستفاده و با مسائل حاشیه ای مختلف تشکیل داده، لذا لازم است تا مدیریت شهری تبریز با هم افزایی سایر دستگاه های مرتبط نظیر میراث فرهنگی استان با برنامه ریزی و تعریف طرحی کارآمد از تخریب بیش از پیش این منطقه تاریخی جلوگیری کنند.